Chorwacka głagolica dawniej i dzisiaj

Natknęliście się w Chorwacji na dziwne figury w kształcie liter nieznanego alfabetu? A może na całe napisy? To głagolica, która w ostatnim czasie przeżywa prawdziwy renesans, a która jako jeden z symboli chorwackiej tożsamości jest wykorzystywana do promowania kraju i jego przeszłości.

Czym jest głagolica?

Głagolica jest najstarszym znanym pismem słowiańskim i pierwotnym alfabetem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Jej stworzenie przypisuje się Konstantemu zwanemu Cyrylowi, który wraz z bratem Metodym miał w IX wieku zapisać za jej pomocą ówczesny język słowiański.

Alfabet głagolicki był od wieków w szczególny sposób obecny w kulturze chorwackiej. Na początku posługiwano się nim do sporządzania ksiąg liturgicznych, ale był także stosowany w piśmiennictwie świeckim. W niektórych częściach Chorwacji, jak na przykład na wyspie Krk, głagolicę wykorzystywano do obu celów aż do XIX wieku. Chorwaci umieszczali głagolickie napisy na nagrobkach, budynkach oraz w kościołach. Głagolicą został również spisany najstarszy akt prawny wśród narodów słowiańskich – Kodeks Winodolski z 1288 roku.

Alfabet głagolicki składał się z 38 liter i miał dwie odmiany: głagolicę okrągłą oraz kwadratową, określaną też jako kanciasta. Ta druga była stosowana właśnie głównie w Chorwacji.

Zabytki głagolickie w Chorwacji

Najstarszymi zabytkami głagolickimi są napisy wyryte w kamieniu, których szczególnie wiele znajduje się na terenie półwyspu Istria oraz na obszarze Kvarneru.

Baška ploča

Najsłynniejszym i jednym z najstarszych zabytków głagolickich jest pochodząca z około 1100 roku Płyta z Baški (Bašćanska ploča).

To wapienna płyta z wyrytym tekstem, stanowiąca najstarszy dokument pisma głagolickiego w Chorwacji. Baška ploča dokumentuje ufundowanie kościoła św. Łucji oraz darowiznę ziemi przez króla Zvonimira. Pierwotnie płyta była wmontowana jako element konstrukcyjny wspomnianego kościoła, który odgradzał nawę i prezbiterium. Później, kiedy kościół został przebudowany, od XVI do XVII wieku stanowiła płytę nagrobną. W późniejszym czasie usunięto ją jednak z kościoła i dopiero w 1851 roku płytę odnaleziono przypadkowo w wiosce Jurandor niedaleko miejscowości Baška na wyspie Krk, poddano badaniom i gruntownej konserwacji.

Płyta wykonana została z wapienia i z uwagi na możliwe uszkodzenia wymaga szczególnych warunków przechowywania. Oryginał płyty znajduje się zatem obecnie w Zagrzebiu, w Muzeum Akademii Nauki i Sztuki. W Jurandvorze natomiast, w kościele św. Łucji przechowywana i udostępniona dla zwiedzających jest replika płyty.

Inne zabytki głagolicy

Zachowało się również wiele zabytków z XIII i XIV wieku określanego „złotym wiekiem” piśmiennictwa głagolickiego na chorwackich terenach. Z tego okresu pochodzi około 50 zabytków spisanych ręcznie na pergaminie, w szczególności brewiarze oraz mszały. Po upowszechnieniu się druku w XV wieku, zaczęły również powstawać pierwodruki ksiąg głagolickich, jednak po koniec tego wieku głagolicę zaczął stopniowo wypierać alfabet łaciński.

Z racji tego, że w Chorwacji głagolica przeniknęła z kościoła również do życia świeckiego, wykorzystywano ją również do spisywania różnorodnych tekstów służących mieszkańcom.

Najstarszymi zabytkami świeckimi spisanymi głagolicą są sporządzone na pergaminie lub wykute w kamieniu statuty i zbiory praw, między innymi Statut Miasta i Wyspy Korčula (Statut grada i otoka Korčule) z 1214 roku, Statut Krku (Krčki statut) czy wreszcie stworzony w miejscowości Vinodolski (obecnie Novi Vinodolski) słynny Kodeks Winodolski (Zakon Vinodolski) z 1288 roku.

Propagowanie głagolicy

Tematyka chorwackiej głagolicy stała się niezwykle popularna w latach 90. XX wieku. U podstaw ruchu na rzecz ożywienia tradycji głagolicy, czyli tzw. neogłagolizmu stał fakt, że pismo to traktowano jako część chorwackiego dziedzictwa narodowego i tożsamości narodowej, szczególnie podkreślanej po rozpadzie Jugosławii i powstaniu w 1991 roku Republiki Chorwacji. 

W 1993 roku założono Towarzystwo Przyjaciół Głagolicy (Društvo prijatelja glagoljice), którego działania miały propagować głagolicę. Jego działacze zaczęli organizować kursy i prelekcje poświęcone głagolicy, a także promowali w mediach pismo głagolickie jako element chorwackiej tożsamości.

W 2014 roku pismo głagolickie wpisano do rejestru Niematerialnych Dóbr Kulturowych Republiki Chorwacji, a w 2019 chorwacki Sabor ogłosił dzień 24 lutego Dniem Chorwackiej Głagolicy, na pamiątkę wykonania w tym dniu w 1483 roku pierwodruku księgi głagolickiej. Święto to jest obchodzone w chorwackich szkołach oraz szeroko komentowane w mediach.

Obserwowanej od tej pory reaktywacji głagolicy sprzyjało wiele inicjatyw wspieranych przez władze państwowe Republiki Chorwacji. Między innymi, w miejscowości Vrbnik na Krku otwarto muzeum-drukarnię poświęcone głagolicy, a w Rijece rekonstrukcję prasy drukarskiej z czcionkami głagolickimi.

Obecnie, zainteresowanie tematyką pisma głagolickiego wyraża się w prowadzeniu kursów głagolicy, badań naukowych czy organizowaniu związanych z nią konferencji i wydarzeń. Głagolica jest też inspiracją dla twórców współczesnej kultury popularnej i wzornictwa. Alfabet ten pojawia się w wielu dziedzinach sztuki. Głagolica staje się też elementem designu, pojawiającym się w logotypach wielu instytucji, a także służącym do turystycznej promocji Chorwacji. Pamiątki z elementami związanymi z głagolicą czy jej zabytkami są bardzo popularne, w szczególności na Krku.

Aleja głagolicy na Istrii

Przy drodze prowadzącej z Roča do Humu, na długości około 7 kilometrów, wytyczona została tzw. Aleja Głagolicy – trasa, na której można obejrzeć 11 pamiątek związanych z głagolicą. Nie są to zabytki w ścisłym znaczeniu tego słowa, a obiekty stworzone pod wpływem inspiracji głagolicą i jej twórcami. Poszczególne obiekty na Alei powstały w latach 70. XX wieku.

Trasę rozpoczyna Kolumna Rady Czakawskiej (Stup čakovskog sabora), zbudowana w kształcie dużych rozmiarów litery S z alfabetu głagolickiego. Na trasie znajduje się następnie kamienny, owalny Stół Cyryla i Metodego (Stol Ćirila i Metodija), przy którym na pamiątkę dwóch braci zasadzono dwa cyprysy, krzesło Klimenta z Ochrydy (Sijelo Klimenta Ohridskog) – ucznia Cyryla i Metodego, Lapidarium (Ladpidarij) tekstów spisanych głagolicą, znajdujące się przy kościele we wsi Brnobići, Wąwóz Lucidara – kamienny mur wzniesiony jako wyobrażenie Učki, uważanej za świętą górę oraz punkt widokowy poświęcony biskupowi Grgurowi Ninskiemu (Vidikovac Grgura Ninskog). Do grupy pamiątek należy też Istarski razvod, będący historycznym dokumentem, w którym określono granice Istrii, ściana pamiątkowa chorwackich protestantów i wyznawców innych religii (Zid hrvatskich protestanata i heretika), miejsce odpoczynku diakona Jerzego (Odmorište Žakna Jurija), Pomnik Oporu i Wolności (Spomenik otporu i slobodi), znajdujący się przy bramie w Humie oraz Brama Miejska w Humie (Vrata Huma).

Ciekawostki dotyczące głagolicy:

– napisy i plakaty w grze Wiedźmin3 wykonano w kanciastej, chorwackiej odmianie głagolicy

– głagolica została wybrana jako jeden z czterech motywów narodowych na chorwackich monetach euro (obok Nikoli Tesli, mapy Chorwacji oraz kuny).

– do dzisiaj w niektórych chorwackich kościołach (np. w kościele św. Wawrzyńca na wyspie Ugljan) zachowała się tradycja tzw. mszy głagolickich – mszy odprawianych  w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, na podstawie tekstów spisanych głagolicą